Luật Tư pháp người chưa thành niên, có hiệu lực từ 1/1/2026, mang đến quy trình xét xử nhanh gấp đôi so với vụ án người trưởng thành, đồng thời tạo môi trường thân thiện, bảo vệ quyền riêng tư cho trẻ em.

Luật Tư pháp người chưa thành niên: Những điểm nổi bật

Thủ tục đơn giản, phù hợp với lứa tuổi

Luật mới đặt ra nguyên tắc mọi thủ tục tố tụng phải được thiết kế sao cho trẻ em dễ hiểu, không gây áp lực tâm lý. Các bước điều tra, truy tố và xét xử được rút ngắn, thời gian tối đa chỉ bằng một nửa thời gian quy định cho người trưởng thành.

Giảm thời gian điều tra, truy tố

Theo Điều 129, thời hạn điều tra, quyết định truy tố, chuẩn bị xét xử sơ thẩm và phúc thẩm đối với vị thành niên không vượt quá một phần hai thời hạn quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự. Cụ thể, trong khi một vụ án người lớn thường kéo dài 2‑4 tháng (có thể gia hạn 2‑3 lần), vụ án vị thành niên thường chỉ kéo dài 1‑2 tháng, ngoại trừ các trường hợp đặc biệt phức tạp.

Phòng xử án thân thiện

Luật yêu cầu các phiên tòa vị thành niên phải được tổ chức tại “phòng xử án thân thiện”. Bàn ghế, vị trí của bị cáo, luật sư và người bào chữa được bố trí trên cùng một mặt phẳng, giúp trẻ không cảm thấy cô lập. Thẩm phán và kiểm sát viên mặc trang phục hành chính thay vì đồng phục ngành, ngôn ngữ được điều chỉnh ngắn gọn, dễ hiểu (Điều 151).

Bảo mật thông tin và quyền riêng tư

Điều 13 quy định bí mật cá nhân của người chưa thành niên phải được bảo vệ toàn diện. Các vụ án xâm hại tình dục được xét xử kín, còn các vụ án có trẻ làm chứng hoặc nạn nhân sẽ được bố trí phòng cách ly để tránh ảnh hưởng tiêu cực.

Vai trò mới của người làm công tác xã hội

Nhiệm vụ và tiêu chuẩn

Luật lần đầu tiên pháp lý hoá vị trí “Người làm công tác xã hội” trong tố tụng hình sự. Họ phải có kiến thức pháp luật về vị thành niên, được đào tạo về tâm lý học hoặc có kinh nghiệm thực tiễn (Điều 32).

Báo cáo điều tra xã hội – công cụ quyết định

Sau khi khởi tố, cơ quan điều tra phải yêu cầu người làm công tác xã hội tham gia và lập “Báo cáo điều tra xã hội”. Báo cáo cung cấp thông tin chi tiết về nhân thân, môi trường gia đình, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của trẻ, giúp tòa án quyết định áp dụng biện pháp giáo dục thay vì hình phạt tù.

Hỗ trợ trong quá trình xét xử

Trong phiên tòa, họ không chỉ trình bày báo cáo mà còn hỗ trợ trẻ em, đảm bảo mọi câu hỏi được đặt ra một cách ngắn gọn, không gây hoang mang. Họ giám sát để ngăn ngừa các biện pháp ép cung, đồng thời có thể tổ chức gặp gỡ giữa trẻ phạm tội và nạn nhân để thực hiện việc xin lỗi, bồi thường.

Hậu xử án: Định hướng tái hòa nhập

Sau khi án treo hoặc hình phạt thay thế kết thúc, người làm công tác xã hội tiếp tục theo dõi việc thực hiện các cam kết (giờ giới nghiêm, học tập), hỗ trợ tìm trường học, chuẩn bị môi trường gia đình và cộng đồng đón nhận trẻ trở lại, giảm nguy cơ tái phạm.

Những cải cách này không chỉ giúp giảm thời gian và áp lực cho trẻ em mà còn nâng cao chất lượng công lý, hướng tới mục tiêu giáo dục, tái hòa nhập xã hội. Đối với các bậc phụ huynh, luật sư và nhà quản lý, việc nắm rõ các quy định mới sẽ hỗ trợ tốt hơn trong việc bảo vệ quyền lợi và tương lai của trẻ vị thành niên.

Hải Thư